ဒီစာကုိ
ဖတ္တဲ့လူအမ်ားစုဟာ စကၠဴကုိ စတင္တီထြင္တဲ႔ ဆုိင္လန္(TS’AI LUN) ကုိၾကားဖူးၾကမွာ မဟုတ္ပါ။
သူတီထြင္တဲ့ ပစၥည္းရဲ႕ အေရးပါအရာေရာက္ ပုံကုိေထာက္ၿပီးေၿပာရရင္၊ သူ႔ကုိ အေနာက္တုိင္းက
လူေတြမသိတာဟာ အမ်ားၾကီးအရုပ္ဆုိးပါတယ္။ စြယ္စုံက်မ္းၾကီးေတြမွာေတာင္ သူ႔အေၾကာင္း သုံးေလးေၾကာင္းေလာက္ေတာင္
မေရး၊ ခုိင္လုံတယ္ လုိ႔ဆုိတဲ့ ေက်ာင္းသုံးသမုိင္းဖတ္စာအုပ္ ေတြထဲမွာလည္းမပါ။ စကၠဴသိပ္အေရးပါ
တာေတာင္ စကၠဴကုိ စတင္လုပ္သူကုိ မသိၾက၊ မေၿပာၾကတာေထာက္ရင္ သူဟာတကယ္မရွိတဲ့ လူလားလုိ႔
ထင္စရာၿဖစ္ေနပါတယ္။ ေသေသခ်ာခ်ာ သုေတသနလုပ္ေတာ့၊ သူဟာ တရုတ္နန္းတြင္းသား အရာရွိတစ္ဦးၿဖစ္တယ္။
ခရစ္ႏွစ္ ၁၀၅ ေလာက္က ဧကရာဇ္ေဟာတိ ( Emperor Hoti) ကုိ စကၠဴနမူနာေတြ ဆက္သဖူးတယ္လုိ႔
သိရပါတယ္။ (ဟန္မင္းဆက္ မင္းသုံးရာဇ၀င္ Official History of the Han Dynasty) ထဲမွာ
ဆုိင္လန္က တီထြင္ခ်က္တစ္ခု လုပ္ပုံကုိေတြ႔ႏုိင္ပါတယ္။ တရုတ္ေတြဟာ ဆုိင္လန္က စကၠဴကုိ
တီထြင္တယ္လုိ႔ သိၾကပါတယ္။
ဆုိင္လန္ရဲ႕ ဘ၀ဇာတ္လမ္းကုိေတာ့ သိပ္မသိပါ။
တရုတ္မွတ္တမ္းအရ သူက မိန္းမစုိးတစ္ေယာက္ ၿဖစ္ပါတယ္။ ဧကရာဇ္မင္းၿမတ္က သူ႔တီထြင္ခ်က္ကို
ႏွစ္သက္ၿမတ္ႏုိးလုိ႔ သူ႔ကုိ ရာထူးတုိးေပးတယ္။ ဘြဲ႔တပ္ေပးတယ္။ ဒါနဲ႔ သူဟာ လူခ်မ္းသာ
တစ္ေယာက္ၿဖစ္သြားတယ္။ ဒါေပမယ့္ နန္းတြင္းလုပ္ၾကံမႈမွာ ပါတယ္ဆုိၿပီး ပထုတ္လုိက္လုိ႔
တိမ္ၿမဳပ္သြားရတယ္။ တရုတ္မွတ္တမ္း ထဲမွာေတာ့ သူ႔ဂုဏ္သိကၡာက်ဆင္းလုိ႔ ေရေကာင္းေကာင္းခ်ဳိး၊
အ၀တ္ေကာင္းေကာင္း ၀တ္ၿပီးမွ အဆိပ္ေသာက္တယ္လုိ႔ ေဖာ္ၿပထားတယ္။
တရုတ္ႏုိင္ငံ အႏွံ႔အၿပားမွာ စကၠဴကို ခရစ္ႏွစ္ရာစုႏွစ္တြင္းမွာပဲ
အသုံးၿပဳခဲ့ၾကတဲ့အၿပင္ ရာစုႏွစ္အနည္းငယ္ အတြင္းမွာပဲ တရုတ္က တၿခားအာရွ ႏိုင္ငံေတြကိုပါ
စကၠဴတင္ပုိ႔ေရာင္းခ်ခဲ့ပါတယ္။ စကၠဴလုပ္ငန္းကုိလည္း သူတစ္ပါးမသိေအာင္ လ်ဴိ႕၀ွက္ထားပါတယ္။
ခရစ္ ၇၅၁မွာ စကၠဴလုပ္တတ္တဲ့ တရုတ္ေတြကို အာရပ္ကဖမ္းသြားၿပီး မၾကာခင္မ်ာ စမာခန္ (
Samarkhand) နဲ႔ ဘဂၢဒက္( Baghdad) မွာ စကၠဴၿပဳလုပ္တာကုိ ေတြ႔ရတယ္။ အာရပ္ေလာက (Arab
World) မွာ ဒီစကၠဴလုပ္တဲ့ ပညာ တၿဖည္းၿဖည္း ပ်ံ႕ႏွံ႔သြားၿပီး ဂုတင္ဗတ္ ( Gutenberg)
ကေခတ္စာပုံႏွိပ္စက္ကုိ တီထြင္တဲ့အခါ အေနာက္ႏုိင္ငံေတြမွာ သားေရခ်ပ္ (parchment) ေပၚစာေရးတဲ့
အေလ့တိမ္ေကာၿပီး၊ စကၠဴနဲ႔ မွတ္သားတဲ့ အေလ့ေရာက္လာပါေတာ့တယ္။
အခုေတာ့ စကၠဴသုံးတဲ့ အေလ့အထ သိပ္တြင္က်ယ္ၿပီးေနေတာ့၊
ဟုိအရင္ စကၠဴမေပၚခင္က ဘယ္လုိမ်ားေနပါလိမ့္လုိ႔ ဘယ္သူမွမသိ၊ ေတြးလုိ႔လည္း မၾကည့္ၾကေတာ့ပါ။
တရုတ္ႏုိင္ငံမွာ ဆုိင္လန္လက္ထက္မေရာက္ မီ စာအုပ္မရွိေသးဘူး။ ၀ါးေပၚမွာပဲေရးတယ္။ အဲဒါက်ေတာ့
ကုန္က်စရိတ္မ်ားလုိ႔ အမ်ား မသုံးႏုိင္ပါ။ အေနာက္တုိင္းမွာေတာ့ စကၠဴမေပၚခင္က သားေရၿပားေပၚမ်ာ
ေရးတယ္။ သုိးေရခြံ႔၊ ႏြားကေလးေရကို အထူးၿပဳၿပင္ေ႔ပးမွ မွင္နဲ႔ေရးလုိ႔ရတယ္။ သာေရးအစား
ဂရိ( Greek)၊ ေရာမ(Rome)နဲ႔ အီဂ်စ္ (Egypt) မွာ ပက္ပီရပ္ (papyrus က်ဴပင္) ကုိသုံးတယ္။
သူလည္းလုပ္ရတာ လက္၀င္တယ္၊ ေစ်းၾကီးတယ္၊ ရွားတယ္။
ခုေခတ္မွာ စာအုပ္နဲ႔ စာေရးကိရိယာေတြ သိပ္ေပါမ်ားလာတာဟာ
စကၠဴေပၚ လာတာကေန ဆင္းသက္တဲ့ ရလဒ္လုိ႔ ေၿပာႏုိင္တယ္။ စကၠဴနဲ႔ စာပုံႏွိပ္စက္ တြဲဖက္ေနေတာ့၊
စကၠဴသာမရွိရင္ အခက္သားလုိ႔ပဲ ေၿပာမလား၊ အမွန္ကေတာ့ စကၠဴလုိ ေပါေပါ သုံးစရာမရွိရင္ ပုံႏွိပ္စက္ဟာ
သိပ္မတြင္ႏုိင္ပါ။
ဒီလုိဆုိရင္ အခုစာရင္းမွာ ဆုိင္လန္နဲ႔
ဂုတင္ဗတ္ႏွစ္ေယာက္ထဲက ဘယ္သူ႔ကို ေရွ႕ကထားမလဲဆုိတဲ့ ၿပႆနာ ၀င္လာၿပီး၊ ႏွစ္ေယာက္စလုံးကုိ
အရည္တူလုိ႔ ထင္မိပါတယ္။ ႏွစ္ေယာက္ စလုံးထမ္းပုိးထမ္းဆုိေတာ့ ဆုိင္လန္ကုိ နည္းနည္းေလး
အသာေပးခ်င္တဲ့ အေၾကာင္းက
(၁) စကၠဴဟာ စာေရးကိရိယာ အၿဖစ္ အသုံးခ်တာထက္ တၿခားအသုံးေတြ
အမ်ားၾကီးရွိပါေသးတယ္။ တၿခားအသုံးေတြ အမ်ားၾကီးရွိပါေသးတယ္။ တၿခား ဘာသုံးမလဲ စဥ္းစားၾကည့္စမ္းပါ။
အံ့ၾသသြားမယ္။
(၂)ဆုိင္လန္ေပၚတာ ဂုတင္ဗတ္ထက္ေစာလုိ႔ ပုံႏွိပ္စက္က ေပၚလာတာ၊
တကယ္လုိ႔ စကၠဴသာမေပၚေသး ဘူးဆုိရင္ ပုံႏွိပ္စက္မလုိဘူးလုိ႔ ေၿပာႏုိင္ပါတယ္။
(၃) တကယ္လုိ႔ တစ္မ်ဳိးတည္းပဲ ေပၚတယ္ ဆုိေပမယ့္လည္း၊ စာအုပ္က
ထြက္ေနမွာပဲ။ ပုံႏွိပ္စက္ မရွိခင္က ဘေလာက္တုံး (Block) နဲ႔ ရုိက္တယ္။ စကၠဴမေပၚမီက သားေရၿပားနဲ႔
ရုိက္တယ္။ စကၠဴကုိ ေပါေပါနဲ႔ ရႏုိင္ၿပီဆုိမွ အကၡရာတစ္လုံးခ်င္း လုိသလုိ ေရႊ႕စီနည္းထြင္ရတာ။
ဒီလုိဆုိရင္ သူတုိ႔ႏွစ္ေယာက္ကုိ ထိပ္တန္းဆယ္ေယာက္မွာ
ထည့္ပါ။ စကၠဴကပုိၿပီး အရာေရာက္တယ္ ဆုိတာ ထင္ရွားေအာင္ တရုတ္နဲ႔ အေနာက္တုိင္း ဓေလ့ ၿဖစ္ထြန္းတုိးတက္ပုံကုိ
ယွဥ္ၾကည့္ေစခ်င္တယ္။ ခရစ္ႏွစ္ ရာစုႏွစ္မတုိင္မီက ယဥ္ေက်းမႈအရာမွာ တရုတ္က အေနာက္တုိင္းေလာက္
မၿမင့္ဘူး။ အဲဒီက စြန္းထြက္လာတဲ့ ႏွစ္တစ္ေထာင္ အတြင္းမွာ အေနာက္တုိင္းထက္ တရုတ္ကသာတယ္။
ကမာၻမွာ ဘယ္စံႏႈန္းနဲ႔တြက္တြက္၊ ခရစ္ ခုနစ္၊ ရွစ္ရာစုေလာက္မွာ တရုတ္ယဥ္ေက်းမႈက အၿမင့္ဆုံးၿဖစ္တယ္။
တစ္ဆယ့္ငါးရာစုႏွစ္ လြန္တဲ့အခါက်ေတာ့မွ အေနာက္ဥေရာပက တရုတ္ထက္သာလြန္ခဲ့တာ ၿဖစ္ပါတယ္။
အဲဒီလုိ ဘာၿဖစ္လုိ႔ၿဖစ္ရသလဲဆုိတာ ဓေလ့ဆုိင္ရာ ရွင္းလင္းခ်က္ေတြ ရွာၾကတယ္။ အမ်ဳိးမ်ဳိး
အၿခင္းအရာေတြ ေၿပာၾကေပမယ့္ အရုိးဆုံး အလြယ္ဆုံး အေၾကာင္းအရာတစ္ခုကုိ ဘယ္သူမွမေၿပာဘဲ
လ်စ္လ်ဴရႈထားတယ္။
အေနာက္အာရွမွာ စုိက္ပ်ဳိးေရးနဲ႔ စာေရးနည္းပညာထြန္းကားတာ
တရုတ္ထက္ေစာပါတယ္။ အဲဒါေလာက္ေၿပာရုံနဲ႔ တရုတ္က အေနာက္ဘက္ႏုိင္ငံေတြရဲ႕ ေနာက္တန္းကုိေရာက္ရတယ္
လုိ႔ ေၿပာလုိ႔ မၿဖစ္ေသးပါဘူး ။ ဆုိင္လန္မတုိင္မီက တရုတ္ေတြမွာ အလြယ္တကူစာေရးႏုိင္ေအာင္
သုံးစြဲစရာပစၥည္းမရွိ၊ အေနာက္ကမာၻမွာ ပက္ပီရပ္က်ဴရုိးနဲ႔ လုပ္တဲ့ စကၠဴလိပ္ ရွိေနၿပီ၊။
သူကလည္း လြယ္လြယ္နဲ႔ လုပ္ယူလုိ႔ရႏုိင္တာမဟုတ္။ ေစ်းၾကီးတယ္၊ ရွားပါးတယ္ ဆုိတာမွန္ေပမယ့္
သစ္သားၿပား၊ ၀ါးၿခမ္းၿပားေပၚမွာ မွတ္တမ္းေရးရတာထက္ေတာ့ လြယ္ကူသက္သာေသးတယ္။ တရုတ္ဓေလ့ေနာက္က်
ရတာမွာ ဒီအခ်က္ဟာအေရးၾကီးတဲ့ အခ်က္၊ ခလုတ္ကန္သင္းေသးေသးမဟုတ္။ လဲၿပဳိေသဆုံးႏုိင္ေလာက္တဲ့
ခလုတ္ၿဖစ္ေနတယ္။ တရုတ္ ပညာရွာ ( စာေပေလ့လာ လုိက္စားသူ) တစ္ေယာက္ဟာ အခုေခတ္က်မ္းစာနည္းနည္းကုိ
သယ္ယူသြားခ်င္ရင္ လွည္းတစ္စီးလုိလိမ့္မယ္။ ဒီပုံစံနဲ႔ ႏုိင္ငံၾကီးတစ္ခုကုိ ထိထိေရာက္ေရာက္
ဘယ္မွာ အုပ္ခ်ဳပ္ႏုိင္မွာလဲ စဥ္းစားၾကည့္ပါ။
ဆုိင္လန္တီထြင္တဲ့ စကၠဴဟာ အေၿခအေနကုိ လုံး၀ေၿပာင္းလဲေပးႏုိင္ခဲ့တယ္။
အလြယ္တကူ မွတ္တမ္းမွတ္ခ်က္ ေရးႏုိင္တယ္ဆုိတာနဲ႔ တရုတ္ယဥ္ေက်းမႈဟာ သိပ္ၿမန္ၿမန္တုိးတက္လာၿပီး၊
ရာစုႏွစ္နည္းနည္း အတြင္းမွာပဲ အေနာက္ႏုိင္ငံေရးကုိ မီတယ္။ (အေနာက္ဘက္ ႏုိင္ငံေရးမွာ
အခ်င္းခ်င္းစိတ္၀မ္းကြဲၿပီး၊ သတ္ၿဖတ္ေနၾကရလုိ႔ တုိးတက္ေရး ေလးဖင့္ရတယ္ဆုိေပမယ့္ ဒါက
အေၾကာင္းအရင္းမဟုတ္ပါ။ ေလးရာစုႏွစ္အတြင္းမွာ ႏုိင္ငံေရးအရ တရုတ္လည္း ၿပဳိကြဲပ်က္စီးတာ
အေနာက္တုိင္းထက္ပုိမယ္။ ဒါေပမယ့္ ဓေလ့မွာ အလ်င္အၿမန္တုိးတက္တာ အမွန္ပါပဲ။)အဲဒီ ေလးရာစုႏွစ္ေနာက္မွာ
ရာစုႏွစ္မ်ားအတြင္း အေနာက္ဘက္မွာ တရုတ္ထက္ တုိးတက္ပုံေႏွးသြားတယ္။ တရုတ္က အင္မတန္ အသုံး၀င္တဲ့
ေၿမာက္ဘက္ၿပ ကြန္ပတ္စ္( Compass)၊ ေသနတ္ယမ္း (Gunpowder) နဲ႔ ဘေလာက္ ပုံႏွိပ္နည္း
(Block Printing ) ေတြကုိ တီထြင္ခဲ့တယ္။ စကၠဴက သားေရၿပားထက္ ေစ်းေပါတယ္။ အမ်ားၾကီးထုတ္လုပ္ႏုိင္တယ္။
အဲဒီေတာ့ တရုတ္ကၿပန္ၿပီး အသာရၿပန္တယ္။
အေနာက္ႏုိင္ငံေတြက စကၠဴထုတ္လုပ္ အသုံးၿပဳႏုိင္တဲ့အခါ
တရုတ္နဲ႔ မ်က္ႏွာခ်င္းဆုိင္ေတ႔ဆုိင္ၿပီး၊ သူတုိ႔ဘက္က ဓေလ့အားနည္းခ်က္ကုိ ၿပန္ၿဖည့္လာတယ္။
မာကုိပုိလုိ (Marco Polo) ေရးတဲ့ မွတ္တမ္းေတြ အရေၿပာရရင္ ခရစ္တစ္ဆယ့္သုံး ရာစုႏွစ္မွာပဲ
တရုတ္က ဥေရာပထက္ အမ်ားၾကီး ခ်မ္းသာၾကြယ္၀ေနပါတယ္။
ဒီလုိဆုိရင္ ေနာင္အခါ တရုတ္က အေနာက္တုိင္းရဲ႕ေနာက္ကုိ
ဘာၿဖစ္လုိ႔က်ဆင္းရသလဲ။ ဓေလ့ အေထြေထြကုိ ေမႊေႏွာက္ၿပီး အေၿဖရွာၾကတယ္။ ရုိးရုိးလြယ္လြယ္
ေၿပာတတ္တာကေတာ့ နည္းပညာကြာသြားတာကုိပဲ ေၿပာရင္ၿဖစ္တယ္။ တစ္ဆယ့္ငါးရာစုႏွစ္ ဥေရာပမွာ
ဥာဏ္ပညာထက္ၿမက္တဲ့ ဂ်ဳိဟန္ဂုတင္ဗတ္က စာအုပ္ကုိ အေၿမာက္အၿမား ပုံႏွိပ္ထုတ္ေ၀ႏုိင္တဲ့
နည္းကုိတီထြင္တယ္။ အဲဒီကစၿပီး ဥေရာပ ဓေလ့ေတြဟာ အလ်င္အၿမန္ ေၿပာင္းလဲတုိးတက္လာတယ္။ တရုတ္က
ဂုတင္ဗက္လုိ စြမ္းတဲ့လူ မရွိေတာ့၊ ဘေလာက္ပုံႏွိပ္နည္းနဲ႔ပဲ ေရွးမဆက္ႏုိင္ဘဲ ဓေလ့တုိးတက္ႏႈန္း
ႏႈိင္းယွဥ္ၿပီး ေၿပာရရင္ ေႏွးသြားရတာေပါ့။
အခုေၿပာခဲ့တဲ့ စစ္ေဆးေ၀ဖန္တင္ၿပခ်က္ကုိ
လက္ခံမယ္ဆုိရင္၊ နိဂုံးစကား အေနနဲ႔ ဆုိင္လန္(TS’AI LUN) နဲ႔ ဂုတင္ဗတ္ ( Gutenberg)
ႏွစ္ေယာက္စလုံးဟာ လူသမုိင္းမွာ လူအမ်ား၀ုိင္းၿပီး ေလးစားရမယ့္ ပုဂၢဳိလ္ေတြ ၿဖစ္ပါတယ္။
တၿခားအသစ္ တီထြင္သူေတြနဲ႔စာရင္ ဆုိင္လန္က အမ်ားၾကီးသာရတဲ့ အေၾကာင္းကေတာ့ ေခတ္ကာလကုိ
လုိက္ၿပီး၊ ဒီလုိစြမ္းတဲ့လူ မေပၚလာေပမယ့္လည္း ဒီလုိပညာ၊ ဒီလုိပစၥည္းဟာ ၊ ဒီအခ်ိန္၊
ဒီပါတ္၀န္းက်င္မွာ ေပၚလာရမယ္ဆုိတဲ့ အၿခင္းအရာနဲ႔ စကၠဴေပၚလာပုံဟာ ရွင္းရွင္းေၿပာေတာ့မတူဘူး။
ဆုိင္လန္ စကၠဴတီထြင္ၿပီး ႏွစ္တစ္ေထာင္ေက်ာ္မွ ဥေရာပမွာ စကၠဴေပၚလာတယ္။ ၿပီးေတာ့ ဥေရာပတုိက္သားက
တီထြင္ႏုိင္တာ မဟုတ္ဘူး ။ အာရပ္ေတြကုိ ဆရာတင္ရတယ္။ ဒီေနရာမွာ ဆက္ေၿပာရမွာက တရုတ္လုပ္ေပးတဲ့
စကၠဴကုိ ၿမင္ၾကရေပမယ့္ တၿခား အာရွတုိက္သားေတြ ဘယ္သူေတြကမွ သူတုိ႔ဘာသာ စကၠဴလုပ္မၿဖစ္ဘူး။
အေသအခ်ာေၿပာႏုိင္တာက စကၠဴစစ္စစ္ ၿဖစ္ဖုိ႔ လုပ္နည္းဟာ ခက္ခဲ လုိက္ပုံက အသင့္အတင့္ တုိးတက္ေနတဲ့ ဓေလ့မွာ ဥာဏ္မပြင့္ႏုိင္တဲ့နည္းၿဖစ္မယ္။
သိပ္ထူးၿခား ထက္ၿမက္ စြမ္းေဆာင္ႏုိင္သူက တီထြင္ေပးမွ ၿဖစ္ေပၚလာတာ။ ဆုိင္လန္က ဒီလုိလူစားၿဖစ္ၿပီး
၊ သူခ်မွတ္ပးတဲ့ စကၠဴလုပ္နည္းဟာ (ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၀၀မွာ စက္ရုံထြက္ စကၠဴကလြဲလုိ႔ ) လက္လုပ္စကၠဴဆုိရင္ စတင္ေပၚေပါက္တဲ့အခါက
သုံးတဲ့နည္းနဲ႔ အခုနည္းဟာ အေၿခခံအားၿဖင့္ အတူတူပါပဲ။ အခုေၿပာတဲ့ ဆင္ၿခင္တုံတရားေတြေၾကာင့္
ဂုတင္ဗတ္နဲ႔ ဆုိင္လန္တုိ႔ ႏွစ္ေယာက္စလုံးကုိ အခုစာအုပ္မွာ ေရွ႕တန္းဆယ္ေယာက္ထဲမွာ ထည့္တယ္။
ထည့္ေတာ့ ဆုိင္လန္ကုိေရွ႕ ၊ ဂုတင္ဗက္ကုိ ေနာက္ထားရပါတယ္…။
၆
မတ္ ၂၀၀၀
ေဒါက္တာသန္းထြန္း
ေက်ာ္စြာ၁၀၀
မူရင္းေရးသားသူ
---- MICHAEL H.HART